Ανακοινώσεις σε Πανελλήνια Συνέδρια

Το παρόν άρθρο αποσκοπεί να εξετάσει ελληνικές θεατρικές σκηνές του μεταπολεμικού μοντερνισμού στην Ελλάδα, σε σχέση με την ακουστική τους απόδοση και τον αρχιτεκτονικό σχεδιασμό τους. Ακουστικές μετρήσεις διενεργήθησαν σε επτά θεατρικές σκηνές. Δύο τύποι θεάτρων παρατηρούνται στην υπό εξέταση εποχή. τα θέατρα τύπου “less is more” και τα «αυτοτελή». Βρέθηκε ότι η ανθρώπινη κλίμακα που υιοθετούν θέατρα του πρώτου τύπου ευνοεί τον ακουστικό σχεδιασμό των, σε αντίθεση με την άλλη κατηγορία που χρειάζεται επιπρόσθετα σχεδιαστικά στοιχεία για να ελεγχθεί η ακουστική των. Αναλύονται επί μέρους χαρακτηριστικά. Τα παρόντα αποτελέσματα διαφωτίζουν ως προς τις επιπτώσεις του αρχιτεκτονικού ύφους στην ακουστική απόδοση του θεάτρου και αναδεικνύουν εν γένει χαρίσματα των υπό εξέταση θεάτρων.

Ήδη από το δεύτερο μισό του 20ου αιώνα έχει αναγνωριστεί μια ιδιαίτερη ακουστική συνθήκη, γνωστή ως φαινόμενο Lombard που σχετίζεται με την προσπάθειά επικοινωνίας ανθρώπων που συνυπάρχουν σε έναν χώρο. Κατά την συνθήκη αυτή, οι ομιλώντες προσπαθούν να υπερνικήσουν τον θόρυβο περιβάλλοντος, που εν μέρει συνίσταται στις ταυτόχρονες ομιλίες, ολοένα αυξάνοντας την ένταση της φωνής τους, ανατροφοδοτώντας με αυτόν τον τρόπο το «εμπόδιο» που προσπαθούν να υπερβούν. Εξαιτίας του φαινομένου Lombard, παρατηρούνται δυσχέρειες στην επικοινωνία μεταξύ των παρισταμένων και σημαντική μείωση της ακουστικής άνεσης που προσφέρει ο χώρος, με αποτέλεσμα να παρουσιάζονται έντονα σημάδια κόπωσης και δυσφορίας, ειδικά σε όσους εργάζονται σε τέτοια περιβάλλοντα.

Παρότι, τα τελευταία χρόνια, το επιστημονικό ενδιαφέρον για το εν λόγω φαινόμενο αυξάνεται διαρκώς, παραμένει ένα από τα σύγχρονα θέματα της ακουστικής που χρήζει περαιτέρω διερεύνησης. Συνδέεται δε, άμεσα με τους μηχανισμούς επεξεργασίας και κατανόησης της ανθρώπινης ομιλίας σε απαιτητικά περιβάλλοντα (βλ. φαινόμενο cocktail party).

Προκειμένου να επιτευχθούν οι επιθυμητές συνθήκες ακουστικής άνεσης σε χώρους συνάθροισης (πχ. εστιατόρια, μπαρ, φουαγιέ, αίθουσες αναμονής κλπ.), εκτός από την εξασφάλιση των τυπικών απαιτήσεων (πχ. ηχομόνωσης), πρέπει να τηρηθούν αρχές σχεδιασμού των χώρων που περιορίζουν το φαινόμενο Lombard.

Ο χώρος προαυλισμού των μαθητών αναντίρρητα αποτελεί σημαντική πηγή θορύβου στο αστικό περιβάλλον. Με δεδομένη την αύξηση της πυκνότητας του πληθυσμού στα αστικά κέντρα, πολλά κτήρια ευαίσθητα στο θόρυβο όπως κατοικίες, νοσοκομεία κτλ, μπορεί να γειτνιάζουν με σχολεία, συνεπώς είναι άμεσα εκτεθειμένα σε αυτού του είδους την αστική ηχορύπανση. Συστηματική καταγραφή αυτού του θορύβου είναι δυνατόν να παρέχει πολύτιμα δεδομένα, με βάση τα οποία ο μηχανικός μπορεί να προβαίνει στο σχεδιασμό ηχοπροστασίας κτηρίων που γειτνιάζουν με σχολεία. Μάλιστα, αίθουσες διδασκαλίας, ακόμα και εντός του ιδίου σχολείου, είναι δυνατόν να προσβάλλονται απ’ την ηχορύπανση αυτού του είδους σε περιπτώσεις ετεροχρονισμού των ωρών διδασκαλίας και προαυλισμού.

Η παρούσα εργασία αποσκοπεί στην ανασκόπηση σχετικών μελετών με το θέμα στη διεθνή βιβλιογραφία. Επίσης, εκτενής αναφορά γίνεται στις ελάχιστες μελέτες πάνω στο θέμα που αναφέρονται σε σχολεία της ελληνικής επικράτειας. Είναι γεγονός πως ο υπό διερεύνηση θόρυβος, μπορεί να σχετίζεται με την κουλτούρα των μαθητών και συνεπώς της χώρας στην οποία διεξάγονται τα πειράματα, άρα έχει ιδιαίτερη αξία για εφαρμογές στον τόπο μας η εκτενής αναφορά σε μελέτες που αναφέρονται στην ελληνική επικράτεια. Επιπροσθέτως, αναγνωρίζεται η ευαισθησία των αποτελεσμάτων ως προς τη βαθμίδα εκπαίδευσης, το πλήθος των μαθητών που προαυλίζονται κλπ. Είναι ενδιαφέρον, ότι με βάση τα ευρήματα εργασιών που αναφέρονται σε σχολεία της Αθήνας, ο αστικός θόρυβος σε κεντρικούς δρόμους της πρωτεύουσας (πχ στην οδό Στουρνάρη), βρέθηκε εν γένει χαμηλότερης στάθμης από τον θόρυβο προαυλισμού. Τέλος, στην παρούσα βιβλιογραφική αναδρομή επιχειρείται σύγκριση και αξιολόγηση των ευρημάτων μεταξύ των διαφόρων μελετών και επισημαίνονται θέματα ανοιχτά προς περαιτέρω διερεύνηση

Ακουστικές μετρήσεις επιβεβαίωσαν τον σχετικά μεγάλο χρόνο αντήχησης στο αμφιθέατρο. Βασική επιλογή στη μελέτη ήταν να μην θίξουμε τον μεγάλο όγκο της αίθουσας και την μορφή του εσωτερικού κελύφους, ώστε να διατηρήσουμε το αρχικό αρχιτεκτονικό ύφος. Ο ακουστικός σχεδιασμός βασίζεται στην εισαγωγή ηχοαπορροφητικών επενδύσεων. Επίσης θεωρείται αναγκαία η εισαγωγή ηλεκτροακουστικής εγκατάστασης στην αίθουσα. Ιδιαίτερη μέριμνα λαμβάνεται για την αποφυγή της ηχούς, που οφείλεται στις μεγάλες διαστάσεις του χώρου. Υπολογιστικές προβλέψεις καθώς και μετρήσεις στον ψηφιακό χώρο επιβεβαίωσαν την καταλληλότητα των επιλογών του σχεδιασμού. Η όσμωση ανάμεσα στο αρχιτεκτονικό ύφος και στον ακουστικό σχεδιασμό είναι προφανής και στηρίζει την άποψη ότι η ακουστική, είναι δυνατόν να αποτελεί σημαντική παράμετρο έμπνευσης και φαντασίας για τη σύνθεση.

Ακουστικές μετρήσεις σε τρεις ιστορικές θεατρικές σκηνές επιβεβαίωσαν την εν γένει καλή ακουστική των, καθώς και τη θετική συμβολή σε αυτήν, αρχιτεκτονικών χαρακτηριστικών όπως οι περιορισμένες αποστάσεις ακροατηρίου-δρώμενων, ο πλούσιος νεοκλασικός διάκοσμος, οι φατνωματικές οροφές, κλπ. Παρόλη τη διαφορετικότητα των αρχιτεκτονικών χαρακτηριστικών ανάμεσα στις θεατρικές σκηνές του νεοκλασικισμού και του μεσοπολέμου, αυτά ως επί το πλείστον βρέθηκαν να ικανοποιούν εξ’ ίσου τις ανάγκες του ακουστικού σχεδιασμού.

Προβλήματα στην ακουστική νεοκλασικών αιθουσών διαλέξεων, επισημαίνονται χρησιμοποιώντας τέσσερα παραδείγματα τέτοιων αιθουσών στην Αθήνα. Παρ’ όλα τα χαρίσματα των αιθουσών, ακουστικές μετρήσεις τεκμηριώνουν ευρύ φάσμα σφαλμάτων. Επισημαίνονται περιορισμοί στον ακουστικό επανασχεδιασμό των αιθουσών, ενώ προτείνεται μέσα από εφαρμογές ότι οι περιορισμοί μπορεί να αμβλύνονται χάρις σε ευέλικτα ακουστικά υλικά προηγμένης τεχνολογίας. Η ηλεκτροακουστική θεωρείται απαραίτητο συμπλήρωμα του διορθωτικού σχεδιασμού.

Το αρχαίο θέατρο της Επιδαύρου θεωρείται το τελειότερο αρχαίο ελληνικό θέατρο από άποψη ακουστικής και αρχιτεκτονικής σχεδίασης και αποτελεί διεθνώς το διασημότερο μνημείο του είδους. Από το 1954 χρησιμοποιείται στις ετήσιες εκδηλώσεις των “Επιδαυρίων”, που περιλαμβάνουν κυρίως παραστάσεις αρχαίου δράματος και αποτελούν ένα από τα σημαντικότερα καλλιτεχνικά γεγονότα στον κόσμο με χιλιάδες επισκέπτες κάθε χρόνο που απολαμβάνουν την άρτια ακουστική του θεάτρου. Την τελευταία δεκαετία είναι πια συνήθης και οδεύει προς καθιέρωση η χρήση μικροφώνων και συστημάτων ηλεκτροακουστικής ενίσχυσης και αναπαραγωγής κατά τη διάρκεια των παραστάσεων που λαμβάνουν χώρα στο αρχαίο θέατρο. Πρόκειται για καινοτομία αμφιλεγόμενη, τόσο από την πλευρά της αισθητικής όσο και από εκείνη της ακουστικής, αφού παρεμβαίνει στον τρόπο διάδοσης του ήχου σε έναν χώρο, του οποίου η φυσική ακουστική είναι αδιαμφισβήτητη. Στην παρούσα εργασία γίνεται προσπάθεια να ανιχνευθούν οι ανάγκες που οδήγησαν στην χρήση του συστήματος ενίσχυσης και να διερευνηθεί ο τρόπος με τον οποίο αντιλαμβάνονται αυτή τη νέα κατάσταση τόσο οι ηθοποιοί όσο και οι θεατές του αρχαίου δράματος. Παρουσιάζονται και σχολιάζονται τα αποτελέσματα πειράματος αντίληψης της ακουστικής, στο οποίο συμμετείχαν θεατές, ηθοποιοί και τεχνικοί θεάτρου. Στόχος της εργασίας είναι να απαντήσει στο αν η σύγχρονη τεχνολογία μπορεί να εναρμονισθεί με την φυσική ακουστική του αρχαίου θεάτρου ή κινδυνεύει να υποβαθμίσει τη συνολική ακουστική εμπειρία.

Οι κλασικές μέθοδοι πρόβλεψης της ακουστικής συμπεριφοράς ενός χώρου ακροατηρίου συχνά οδήγησαν στο παρελθόν σε εξαιρετικά δαπανηρά σφάλματα. Χάρις εις την προηγμένη τεχνολογία σήμερα είναι δυνατή η ψηφιακή προσομίωση της ηχητικής ταυτότητας του χώρου. Αυτό επιτρέπει την ακρόαση μέσα σε μία αίθουσα, είτε πριν την ανέγερσή της, είτε σε υφιστάμενες αίθουσες πριν την αποκατάσταση της ακουστικής των. Περαιτέρω η εν λόγω προσομοίωση μπορεί να αποτελεί μέσο εκπαίδευσης και εργαλείο καλλιέργειας της ακουστικής ευαισθησίας, του μαθητού, του εκκολαπτόμενου μουσικού, του αρχιτέκτονα του χώρου, του κάθε σύγχρονου ανθρώπου. Η παρουσίαση περιλαμβάνει ακουστική επίδειξη της ανωτέρω τεχνικής με τη χρήση προηγμένου λογισμικού.

Οι πρώτες προσπάθειες αποτίμησης της προβληματικής ακουστικής ελληνορθόδοξων ναών της νεωτέρας περιόδου, είναι σχετικά πρόσφατες και βασίζονται είτε σε φυσικές ακουστικές μετρήσεις είτε σε πειράματα της αντίληψης της ακουστικής εντός των ναών. Στην παρούσα μελέτη γίνεται ανασκόπηση αυτών των μελετών. Αυτές καταλήγουν ότι, οι τιμές των ακουστικών παραμέτρων που μετρήθηκαν ευρέθησαν εκτός επιθυμητών ορίων∙ επίσης επιχειρήθηκε στις εργασίες εκείνες, ερμηνεία αυτού του ευρήματος μέσω αρχιτεκτονικών χαρακτηριστικών των ναών. Τέλος, επιβεβαιώνεται στις μελέτες εκείνες πειραματικά, ότι η παρουσία μεγαφώνων στους σύγχρονους ελληνορθόδοξους ναούς επικαλύπτει την φυσική ποιότητα του βυζαντινού ακροάματος.

Διεξήχθησα φυσικές ακουστικές μετρήσεις σε τέσσερις σχετικά μικρές αίθουσες rock μουσικής στην Αθήνα. Η σύγκριση των αποτελεσμάτων με επιθυμητές τιμές από τη βιβλιογραφία έδειξαν ότι οι παρούσες αίθουσες διαθέτουν καλή ακουστική, κυρίως λόγω του σχετικά μικρού μεγέθους αυτών. Επιπλέον, τα δεδομένα των αιθουσών της παρούσας μελέτης εμπίπτουν στην αυτή τάξη μεγέθους με αντίστοιχα δεδομένα καλών ευρωπαϊκών αιθουσών για rock συναυλίες. Περαιτέρω έρευνα είναι απαραίτητη για να συσχετίσει τις φυσικές παραμέτρους με την αντίληψη της ακουστικής σε rock αίθουσες.

Η εργασία έχει ως αντικείμενό την αίθουσα τελετών "Λύσανδρος Καυταντζόγλου" της Σχολής Αρχιτεκτόνων, στο κτιρίου Αβέρωφ του Ε. Μ. Πολυτεχνείου. Η αίθουσα είναι ηλικίας άνω των 100-ετών και ως εκ του νεοκλασικού χαρακτήρα της παρουσιάζει προβλήματα στην ακουστική της, ακόμη και μετά την πρόσφατη ανακαίνιση της. Το παρόν άρθρο είναι μέρος της ευρύτερης μελέτης διόρθωσης της ακουστικής της αίθουσας. Βασικό εργαλείο στη μελέτη για την πρόβλεψη των αποτελεσμάτων της επέμβασης, και για την προσομοίωση, της αντίληψης του ήχου (auralization) στην αίθουσα μετά την επέμβαση, είναι το ΄Οdeon room acoustics’ πρόγραμμα για το οποίο σχολιάζεται η ικανότητα του ως προσομοιωτού, μέσα από σύγκριση ακουστικών μετρήσεων που έγιναν στην παρούσα φάση δηλαδή πριν την επέμβαση, αφ΄ ενός στην αίθουσα, και αφ΄ ετέρου στον οιωνεί χώρο.

Η έρευνα σχετικά με την ακουστική αιθουσών Jazz μετράει μόλις μερικά χρόνια. Στη διάρκεια αυτών έχουν διερευνηθεί οι τρόποι με τους οποίους γίνεται αντιληπτή η ακουστική, αφενός από το ακροατήριο και αφετέρου από τους μουσικούς ερμηνευτές στη σκηνή. Τα μέχρι τώρα αποτελέσματα, αν συνδυαστούν με φυσικές ακουστικές μετρήσεις, μπορούν να οδηγήσουν σε συμπεράσματα ως προς τον σχεδιασμό τέτοιων αιθουσών. Αντίστοιχα, οι μελέτες της σύγχρονης βιβλιογραφίας για την ακουστική της rock μουσικής αναδεικνύουν την καταλληλότητα μικρών αιθουσών, οι οποίες μπορούν να διαμορφωθούν με χαμηλό κόστος. Παράλληλα προτείνονται επιθυμητές τιμές του χρόνου αντήχησης και η φασματική κατανομή του, με έμφαση στη μείωση του χρόνου αντήχησης στις χαμηλές συχνότητες (63 Hz). Επίσης, διαφωτίζονται πτυχές της ακουστικής αντίληψης του μουσικόφιλου κοινού σε τέτοιους χώρους. Τέλος, διατυπώνονται προτάσεις για περαιτέρω έρευνα, η οποία μπορεί να οδηγήσει στη διατύπωση αρχών και τεχνικών σχεδιασμού αιθουσών jazz και rock μουσικής.

Οι μελέτες της σύγχρονης βιβλιογραφίας για την ακουστική μουσικής rock αναδεικνύουν την καταλληλότητα σχετικά μικρών αιθουσών για την αδάπανη διαμόρφωσή τους. Περαιτέρω προτείνονται επιθυμητές τιμές του χρόνου αντήχησης και επιθυμητή φασματική κατανομή αυτού, με έμφαση στην ανάγκη ταπείνωσης του χρόνου αντήχησης στις χαμηλές συχνότητες από 63Hz oct. band. Επίσης διαφωτίζονται μερικοί από τους τρόπους με τους οποίους το μουσικόφιλο κοινό αντιλαμβάνεται την ακουστική αιθουσών αυτού του είδους. Γίνονται προτάσεις για περαιτέρω έρευνα η οποία μπορεί να οδηγήσει στη διατύπωση αρχών και τεχνικών σχεδιασμού αιθουσών rock μουσικής.

Η Jazz ξεκίνησε από τις Ηνωμένες Πολιτείες στις αρχές του 20ου αιώνα και έκτοτε εξαπλώθηκε ανά τον κόσμο, ιδιαίτερα στις πρόσφατες δεκαετίες. Οι χώροι που φιλοξενούν αυτό το μουσικό είδος προέρχονται συνήθως από μετατροπές που γίνονται κατά κανόνα διαισθητικά, ενώ ενίοτε αστοχούν να ικανοποιήσουν τις απαιτήσεις του συνειδητοποιημένου πλέον μουσικόφιλου κοινού ή/και των μουσικών ερμηνευτών. Για να συμβάλλουμε στη διατύπωση αρχών σχεδιασμού αιθουσών Jazz μουσικής, διερευνήσαμε με πειραματικό τρόπο την αντίληψη της ακουστικής τέτοιων αιθουσών. Πειράματα διεξήχθησαν κατά τη διάρκεια ζωντανών συναυλιών σε Jazz clubs. Στα πειράματα χρησιμοποιήθηκε η τεχνική της σημασιολογικής κλίμακας καταγραφής της αντίληψης (semantic rating scale). Τα πειραματικά δεδομένα αναλύθηκαν βάσει της 'κατά παράγοντες ανάλυσης' (factor analysis) και παρήγαγαν ένα μικρό αριθμό ανεξαρτήτων παραγόντων (factors). Τα αποτελέσματα επιβεβαιώνουν ευρήματα προγενεστέρων μελετών για την ηχογραφημένη μουσική Jazz, όπως την αντιλαμβάνεται το μουσικόφιλο κοινό υπό την επήρεια της περιβαλλοντικής πολυπλοκότητας κατά την διάρκεια ζωντανών συναυλιών. Τέλος, τα αποτελέσματα μπορούν να χρησιμεύσουν ως βάση σε περαιτέρω έρευνα για τον προσδιορισμό αρχών και τεχνικών σχεδιασμού αιθουσών μουσικής Jazz.